عاشق نوشتن و نویسندگی ...

چگونگی شکل‌گیری رمان تاریخی

 

در سال ۱۳۰۰_۱۲۸۴که ملت ایران می‌کوشیدند تا انقلاب مشروطه را سرنگون کنند. ظهور جنگ جهانی اول، ایران را به صحنه ناسازگاری و خشم نا‌خواسته تبدیل کرد. این حادثه به قطعی، بیماری‌های همه‌گیر، فقر و فساد دامن زد. و بر عمق بحران افتصادی و اجتماعی جامعه افزود. از لحاظ سیاسی هرچه از سال ۱۲۸۵ می‌گذشت. یاس و ناامیدی بر دستگاه اداری مشروطه می‌افزود.
دولت پس از انقلاب، که دائم در مقابل خواسته‌های مردم قرار داشت. و چون دولت آلت دست سیاست‌های استعمارگران قرار گرفته بود. جامعه روز به روز فاسدتر می‌شود. آن‌ها که سیاست مشروطه را فراموش کرده بودند. حتی توانایی بهبود و اصلاح اوضاع پیش آمده را هم نداشتند.

مستمعره انگلیس در ایران

بی‌نظمی و اضطرابی ناشی از جنگ و بحران‌ها، قرارداد اسارت بار ۱۹۱۹ میلادی، نشان از آن بود. که حکومت ایران در تصرف انگلیس است.
با فرو ریزی حکومت قاجار و شکل گیری و پیدایش جنبش‌های ضد استعماری میزرا کوچک خان در گیلان، شیخ محمد خیابانی در آذربایجان، تنگستانی‌ها در جنوب و … مهم‌ترین دلیل پیدایش سرخوردگی و ناامیدی عموم مردم بود. یاسی که شرایط را برای به حکومت رسیدن رضا شاه را آماده می‌کرد.

بالا دست‌های جامعه برای جلوگیری از پیش آمدها و گسترش خواست‌های مردم، در جستجوی راهی برای نجات آینده ایران بودند. تا به هرج و مرج پایان دهند. و جلوی سست شدن زنجیره‌های اجتماعی را بگیرد و امنیت، شایسته ذوق و میل آنان شکل بگیرد.

روشنفکران و دوره تغییر سلطنت

این اندیشه‌ها، ذهن بسیاری از روشنفکران را که از شکست انقلاب سرخورده شده بودند را به خود مشغول کرد. امیدهای دوره مشروطیت به بهینه سازی تدریجی و برقراری حکومت پارلمانی در برابر حقیقت‌های ناخوشایند و خشن جامعه عقب مانده ایران رنگ می‌بازد.
سابقه سازمان اجتماعی کنار گذاشته می‌شود. و ناسیونالیست‌های تجدید‌خواه به این نتیجه رسیدند که «تجدید تنها در چارچوب دولت _ ملت امکان‌پذیر است» است و «نجات ایران در گرو ایجاد دولتی مقتدر است که جایگزین دستگاه دیوانی فاسد گذشته شود» و « ملتی بی‌نظیر و مستثی که به هستی امروزی و گذشته تاریخی خودآگاه روشنفکران و نخبگان تبدیل می‌شود.»
مجلات کاوه، ایرانشهر و آینده، مرکز عمده روشنفکران دوره تغییر سلطنت و محکم و استوار آماده پاک سازی فکر‌های هرز بود. فکری که بعداً کار پایه اصلاحی رضا شاه را تشکیل می‌دهد.۱

عامل پیدایش رمان تاریخی

رمان تاریخی در این دوران بحرانی یکی از مطرح‌ترین «نوع ژانر ادبی» شناخته ‌شد و سبک هنری تجلیل از مردان بزرگی می‌شود که در گذشته «منجی» ایران بودند.
رمان تاریخی باب طبع جامعه‌‌ای بود که برای زنده نگه‌داشتن یاد و خاطر قهرمانان و اسطوره‌های خویش بود.
جستجوی هویت و امنیت مهم‌ترین عامل پیدایش رمان تاریخی ایران در این برهه از زمان بود. روشنفکران ایرانی با سرنگونی انقلاب مشروطه متوجه شدن که باید در جهت کشف تاریخ ملی کوشا باشند. مردم طبقه متوسط برای توسعه منافع خود به شناخت تاریخ ملی مشترک پیش‌قدم شدند.
مالکان و سرمایه‌داران بزرگ، که در قدرت با هم شریک شده‌اند، به آرامش و امنیت نیاز داشتند. امنیت و اطمینانی که دیگر خبری از آن نبود. به همین خاطر در گذشته ایران باستان در جستجوی آرامش و امنیت بودند.
نویسندگان با نگارش رمان تاریخی، خواسته و ناخواسته با کسانی همراه شدند که برای شخصیت و موقعیت خود دنبال دلیل و استدلال تاریخی بودند تا به اصل و نسب خویش فخر بفروشند.
جستجوی که مهم‌ترین مشغله ذهنی روشنفکران ایرانی تا سال ۱۳۲۰بود. که خلاق‌ترین جلوه ادبی را در رمان بوف کور صادق هدایت می‌یابد.

تاثیر دگرگونی مشروطیت در نویسندگان

به عقیده گئورگ لوکاچ فیلسوف، نویسنده و منتقدادبی:« داستان تاریخی هنگامی متداول می‌شود که جامعه آبستن تلاطم انقلابی است.»۲
دگرگونی‌های سیاسی اجتماعی مشروطیت« حس تاریخ و دریافت آگاهانه توسعه تاریخی را بیدار کرد.»۳

گروهی از نویسندگان این دوره تفحص در گذشته باستانی را جز اعتبار خود می‌دانست تا با احساسات تند ملی‌گرایانه خوانندگان آثار خود را به هیجان در آورند.
علاقه به تاریخ باستانی ایران باعث ارتقا «افق تفکر تاریخی» و «پیشرفت در مفهموم فن تاریخ و سبک تحقیق و نگارش آن» بود. همچنین ارتباط داشت با تحقیقات دانشمندان و حقایق جدیدی که از دوران پیش از اسلام به دست آمده بود.
انقلاب ایران، نیاز نویسندگان را به فکر کردن درباره تاریخ ایران را گوش‌زد کرد. که تامل به تاریخ ایران باستان خاصه دوران بیداری و مشروطیت است.

اندیشه‌های میزرا آقاخان کرمانی

اندیشه‌های میزرا آقاخان کرمانی که تاریخ ایران باستان او با نام «آئینه اسکندری در سال۱۲۸۵» در تهران منتشر شد، تاثیر زیادی بر رمان نویسان تاریخی در ایران گذاشت.
میرزا آقاخان که از برجسته‌ترین نمایندگان مکتب تاریخ‌نویسی جدید در قرن پیش است، مدبرترین تحلیل تاریخی را در فلسفه مزدکی و مبحث تنزل و تباهی ساسانیان نوشته است.۴
او بر این نکته آگاه است که فساد طبقه حاکم، ظلم و جور موبدان و در نتیجه، نارضایی عمیق مردم، در فرو‌پاشی شیرازه امپراتوری ساسانی و پیروزی اعراب مسلمان مهم‌ترین نقش را دشت.
اما عمده کردن نقش اعراب در فروریزی شکوهی که از درون پوسیده بود، میرزا آقاخان را دچار وطن‌پرستی افراطی می‌کند. اندیشه‌های آخوندزاده نیز به جریان فکری ضد عربی نیرو می‌بخشد.

 

دوره ما قبل اسلامی در تاریخ ایران اهمیت

غیرمذهبی بودن ادبیات مشروطه و رغبت آن به خردگرایی غربی را عامل اصلی پیدایش افکار ضدعربی دانسته‌اند.۵

و از سویی «پژوهشگران ایران شناسان غربی در سده نوزدهم اهمیت ما قبل اسلامی را در تاریخ ایران آشکار ساخت و نشان دادند که تاریخ ایران به دوره اسلامی خلاصه نمی‌شود.
بدین ترتیب با دنیوی کردن بینش تاریخی ایرانیان میان ایرانیت و اسلام جدایی بوجود آورد. تا این زمان نوعی در هم آمیختگی میان هویت مذهبی و ملی وجود داشت.»۶
اما در رمان تاریخی، مخالفت با اقوام و ادیان نمایشی هر اثری که دارای ویژگی گذشته گرایی باشد را می‌یابد. و یکی از رواج دهندهای وطن پرستی افراطی و نژادپرستانه می‌شود.
اگر واقع‌گرایی و طنز را دو خصوصیت اصلی ادبیات مشروطه بدانیم، رمان تاریخی با رمانتیسم رنگینش مشخص می‌شود. رمان نویسان تاریخی گذشته‌گرایی خود را در درک نادرست از طریق حرکت تاریخ و دلیل اصولی حوادث و عمده بودن عوامل فرعی را نشان می‌دهند.
افسانه سرایان، ناتوان از درک اصلی عوامل جامعه، نقش اعراب را در نابودی شکوه ایران باستان آنقدر بزرگ کردند که حتی در آثار نویسندگانی چون هدایت و علوی، در نمایشنامه «پروین دختر ساسان» و داستان «دیو، دیو» به صورت روحیه‌ای نژادپرستانه رخ می‌نماید.

ترجمه رمان‌های تاریخی اروپایی

از سال ۱۲۶۰ شمسی به بعد، ترجمه رمان‌های تاریخی اروپایی در پیدایش رمان تاریخی در ایران بی‌تاثیر نبود.
آرین‌پور معتقد است:« رمان‌های تاریخی را باید نتیجه مستقیم کوشش‌های فرنگی دارالفنون و کسان وابسته به آن دانست.»۷

ترجمه بعضی از رمان‌ها رشته تازه‌ای از ادبیات تاریخی اروپا را شناساند و اتفاقا با سلیقه مردم ما خوب سازگار شد.۸
بیشتر مترجمان آن عصر، به دلیل ناآشنا بودن با فرهنگ اروپا، به آثار رمان‌نویسان بزرگ بی‌توجه بودند. همین امر باعث ضعیف بودن سنت رمان‌نویسی در ایران بود.
پرکارترین مترجم این دوره، شاهزاده محمدطاهر میرزا است که آثار الکساندر دوما را ترجمه کرد. از بهترین کارهای ترجمه‌اش کنت مونت کریستو و سه تفنگدار است.۹
شباهت فضای خالی آثار دوما و جرجی‌زیدان با فضای داستان‌های عامیانه ایرانی به رواج این نوع ترجمه‌ها کمک می‌کند. بخصوص که نوشتن سرگذشت‌های تاریخی در ادبیات کلاسیک ایران سابقه‌ای دیرینه دارد.
وقتی از ترجمه‌های دوران قاجار صحبت می‌شود. نباید از اهمیت ترجمه هزار و یک‌شب توسط عبداللطیف طسوجی تبریزی غافل شد.
این ترجمه یکی از شاهکارهای نثر فارسی دوران قاجار را که نمونه درستی، انسجام، سادگی و زیبایی است را پدید آورد. در آغاز سلطنت ناصرالدین شاه انجام گرفت. نخستین چاپ هزار و یک‌شب به سال ۱۲۵۹ه.ق. در تبریز صورت گرفت.۱۰

رمان تاریخی چیست

رمان تاریخی، رمانی است «که خود را هرچه بیشتر، نسبت به یک عصر خاص و یک مکان خاص مقید می‌کند.»۱۱
در این رمان‌ها قدرت تخیل نویسنده در ابداع تصویری زنده از یک دوران تاریخی بیش از هر نکته دیگری اهمیت دارد. اما رمان‌های تاریخی ایرانی براساس بزرگنمایی اغراق آمیز یک شخصیت تاریخی نوشته شده‌اند.
بدون آن‌که این شخصیت را مرتبط با مبدا و مقام اجتماعی و شرایط تاریخی پیدایش او، و مسیر عمده تکامل اجتماعی را بررسی کنند.
نویسندگان رمان‌های تاریخی به شیوه‌ای غیر تاریخی به دوره مورد نظر خود می‌پردازند و به حلیه‌های تاریخی بیشتر توجه می‌کنند تا به خود تاریخ.
نویسندگان از دیدگاهی اصولی به سیر حرکت جامعه نمی‌نگرند و برمبنای سنت تاریخ نگاری کهن گام برمی‌دارند. گریز به جذبه افسون کننده جهان دور و رازآمیز نشان می‌دهد که رمانتیسم نقش موثری در پدید آمدن رمان تاریخی داشته است.

 

مشکل رمان‌های تاریخ

اکثرا نویسندگان تاریخی نمی‌توانند رمان ایران را از سطح رمان دوره مشروطه برکشند. این رمان‌ها توان هنری رساندن خود تا زمان‌های بعد را ندارند.

  • با اینکه به شخصیت‌های تاریخی پرداخته‌اند اما نتوانستند روح تاریخ را به شیوه داستانی، ونه تحلیلی جانمایه خود سازند.
  • ضعف در داستان‌سرایی
  • شیوه نگارش کهنه و پر از جمال و شکوه
  • بی دقتی و خطا در نقل واقعیت‌های تاریخی
  • قهرمان کلیشه‌ای و یک بعدی
  • و انباشت وقایع فرعی که ارتباط چندانی با خط اصلی داستان ندارند، در این نوع رمان مشاهده می‌شود.

رمان تاریخی برخلاف رمان دوره مشروطه، که مردم سالاری را از فرهنگ و ادب اروپایی عهد انقلاب ۱۷۸۹ می‌آموخت، درباره امیران مبارز و معشوقه‌های دلربایشان خیالبافی می‌کند. و خواننده را از واقعیت دور می‌سازد تا او را در محیطی غریب و شگفت‌آور، در حسرت شکوه ایران باستان غوطه‌ور کند.
این ادبیات که ریشه در احترام به اشرافیت و سنن کهن دارد، ناموفق در کشف مجدد میهن، به ستایش از«اعصارطلایی» می‌پردازد، و در کنج تاریخ برای گسترش ابعاد جاه‌طلبی فرادستان، شاهدهای معتبر می‌جوید.

نویسنده رمان تاریخی که، برخلاف نویسنده عهده مشروطه، از عرصه واقعیت‌ها و تصمیم گیری‌ها کنار زده، به یادآوری گذشته دل‌خوش می‌کند. او که زمان حال را با همه بحران‌های اجتماعی‌اش بدون عظمت می‌داند،از ستایش کهن لذت می‌برد.
البته کشف احساسات پنهان هنرمند نسبت به واقعیت بسیار دشوار است. اساس رمان‌های تاریخی «پندارگرایی رمانتیک و قهرمان‌پرستی احساساتی به منظور گسترش مفاهیم شرف و افتخار»۱۲ تشکیل می‌دهد. در واقع نویسندگان این‌گونه رمان‌ها، برای دورانی آشوب‌زده، پاسخی در خور ندارند.

ارنست کاسیرر فیلسوف و تاریخ نگار فلسفه می‌گوید:« در لحظات بحرانی زندگی اجتماعی انسان، آن نیروهای عقلانی که در برابر پیدایش تصورات افسانه‌ای کهن ایستادگی می‌کنند دیگر به قدرت خود اطمینان ندارند. در این لحظات، زمان افسانه بار دیگر فرا می‌رسد.»۱۳ رمان تاریخی، افسانه عصر پس از شکست انقلاب مشروطه است.

پی نوشت:

۶/۱٫نادر انتخابی…… نگاه نو

۲٫تری ایگلتون……..مارکسیم و نقد ادبی

۳٫ جمشید ایرانیان…….. واقعیت اجتماعی و جهان داستان

۴/۸٫ اندیشه‌های میرزا آقاخان کرمانی

۵٫ بافر مؤمنی……. ادبیات مشروطه

۷٫یحیی آرین‌پور….. از صبا تا نیما

۹٫محمد‌رضا فشاهی…….. نگین

۱۰٫ محمدجعفر محجوب…… سخن

۱۱٫گراهام هوف……. گفتاری درباره نقد

۱۲٫آرنولد هاوزر……. تاریخ اجتماعی هنر

۱۳٫ارنست کاسیرر……. افسانه دولت

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

مطالب مرتبط